कोंकणी म्हणी आनी वाक्प्रचारांतलो ‘कावळो’

ज्ञानेश्वरींत लेगीत ज्ञानेश्वर माउली ‘पैल तो गे काउ कोकताहे, शकून गे माये सांगताहे’ हें गीत म्हणून कावळ्याक होरायता.

म्हज्या कानार काल अचकीत रेडियोवेल्यान ‘निर्मोण’ सिनेमांतलें ‘धोल म्हुज्या बाय न्हिद म्हुज्या बाय’ हे बोल पडले. काय बरें सुंदर गीत हें! गितांत आवय आपल्या धाकटुल्या चलयेक फ़ुडें म्हण्टा ‘कावळो रोडों घराचेर कांय, विचारी कितें जाय? कावळ्यामामा रेकाद दिता बायेक हुस्को जाला’. आपल्या सातासमिंद्रा पलतडीं सिर्विसेक गेल्ल्या आपल्या घरकाराक तांचे चलयेक हुस्को जाला हाचो रेकाद दी हें ती कावळ्याक सांगता. जेन्ना आमचेकडेन दळणवळणांची साधनां साप्प उणीं आसलीं, तेन्ना हो कावळोच आमचो दूत जावन, पोस्टमन जावन येतालो. खिणभर हांव ह्या कावळ्यांचें चिंतपाकच उरलों.
कावळो हो तसो दुर्लक्षित प्राणी. हरशीं चिमण्यो, पारवे, कोगूळ, पोपट, किरांटे, बुलबूल, मोर आमचे नदरे मुखार केन्ना केन्ना येतात आनी तांचेर आमचें लक्ष वता. पूण दिसपट्टो दिसपी कावळ्याचेर मात चडशें लक्ष वचना. तरीपूण आमच्या जिणेंत ह्या कावळ्याची सुवात आगळीच आनी ती सुवात दुसरें खंयचेंय सुकणें घेवंक शकना.
कावळो हें सुकणें आमच्या जिणे कडेन लग्नीक आसा. जल्म तें मरण ह्या पुराय काळांत कावळ्याचें म्हत्व आमकां पावला कणकणी जाणवता. ल्हान भुरग्याक आवय जेवण भरयतना, न्हिदयतना आल्लयांत कावळो आसपावता. काणयांतल्यान भुरग्यांक शिटुकसाणेच्यो गजाली सांगतनां इसापनितींतलो कावळो गुंडे घालून कळश्याच्या तळाक आशिल्लें उदक वयर काडटा आनी आपली शिटूकसाण दाखयता ती काणी आमी सगळ्यांनीं भुरगेपणांत आयकल्या.
सोयरो येतलो जाल्यार कावळो आमकां रेकाद घेवन येता. लग्न करुन दिल्ले चलयेक आपल्या कुळारचो रेकाद पावोवपी कावळोच! बाटाबाटीच्या वेळार केरळांन स्थायिक जाल्ली भयण कावळ्याक आपल्या गोंया आशिल्ल्या भावाक आपलो रेकाद पावय म्हण सांगता!
ती म्हण्टा:
‘कायळ्या तूं गोंया गेलेलो वे?
पुताले मामाक दिकीलो वे?
आजि फाय येतलो म्हण्तालो वे?’
ह्या गितांतल्यान कावळ्यावेलें प्रेम आनी गोंयांविशीं केरळच्या कोंकणी समाजाक आशिल्ली दाट ओड नदरेक येता. गोंयच्यान केरळांत कोंकणे म्हणून वळखले वतात तांचे पुर्वज तेराव्या आनी सतराव्या शतमानांत आपली मांयभूंय गोंय सोडून थंय गेल्ले. तांणी आपली भाशा आनी गोंयचो मोग तिगोवन दवरलो. भुरग्यांखातीर आशिल्ल्या गितांनी भुरग्यांचो मामा गोंया आसता.
बायलांक वा चलयांक आफडून (?) सक्तीचे तीन दीस रजा दिवपी तो कावळोच! मरतगीर तर पिंडाक कावळो आफुडलो नाजाल्यार आत्म्याक मोक्ष मेळना अशें म्हणटात. मागीर दर्भाचो कावळो करुन पिंडाक आफुडचो पडटा. म्हाळ म्हयन्यात वा पित्रपक्षांत ह्या कावळ्या शिवाय पान हालना. ‘उश्ट्या हातांन कावळो आफ़ुडपी न्हय’ असलो मनीस लेगीत त्या दिसांनी कावळ्याक ‘कां कां’ करुन आपयता. कावळ्यान अन्नाक चोंच माल्ली ना जाल्यार आपल्या पितरांक मोक्ष मेळचो ना असो ताणें समज केल्लो आसता.
संस्कृत भाशेंत एक शिळोक आसा. ‘नराणां नापितो धूर्त:,पक्षिणाचैव वायस:’ म्हळ्यार मनश्यां भितर म्हालो आनी सुकण्यांनीं कावळो सगळ्यांत धुर्त.
ज्ञानेश्वरींत लेगीत ज्ञानेश्वर माउली ‘पैल तो गे काउ कोकताहे, शकून गे माये सांगताहे’ हें गीत म्हणून कावळ्याक होरायता. विठ्ठलमाउली केन्ना येतली ताचो आपलो रेकाद घेवन यो अशें तो कावळ्याक त्या गीतांत सांगता. तो फ़ुडें म्हण्टा तुका आपूण धंय -भात दिता, पिवपाक दुध दितां, तुजे पांय भांगरान सजयतां पूण आपल्याक पंढरीनाथ केन्ना येतलो तें सांग म्हण कावळ्या कडेन मागणें करता. काय बरी संकल्पना ही!
कावळो हें सुकणें दिर्घायुशी आसता. पिराय जाल्ल्यान मरुन पडिल्लो कावळो आमकां सहजा दिश्टी पडना आनी त्या खातीर ‘सागा (सायल) नागा (सोरोप) आनी कागा (कावळो)’ अशी म्हण आसा. हाचो अर्थ ‘सायल’, ‘सोरोप’ आनी ‘कावळो’ खूप वर्सां जियेतात.
कावळ्याच्या नदरेक खावपाची कसलीय वस्त चड प्रमाणांत दिश्टी पडली जाल्यार तर ती कावळो एकटो केन्नाच खायना तो आपल्या सगळ्या भांवडांक ‘कां कां’ करुन आपयता. हाका ‘कावळ्याचें आवळगोत्र’ अशें म्हण्टात. जेन्ना खंयच्याय सभारंभाक आपयिल्लो सोयरो आपल्या घरांतल्या सगळ्या भुरावळीक घेवन येता तेन्ना “हो आपलें ‘कावळ्याचें आवळगोत्र’ घेवन आयलो” अशें म्हण्टात.
ह्या कावळ्याच्या बाबतींत खूब अंधस्रध्दा पातळिल्ल्यो आसात. कावळ्याचें एक खाशेलेपण म्हळ्यार ताचें ‘मैथुन चडशें कोणाक दिश्टी पडना आनी समजा दिश्टीच पडलें जाल्यार तें पळयिल्लो मनिस ‘स’ म्हयन्या भितर मरता असो लोकसंस्कृतायेंत समज आसा. कावळो घरा म्हऱ्यांत येवन आड्डलो जाल्यार सोयरो येवपाचो आसा असो समज आसा. ल्हान भुरग्याच्या हातांतले कसलीय वस्त वा जेवण कावळ्यान खालें जाल्यार तें शुभ मानतात.
असो हो लोकसंस्कृतायेंतलो कावळो आमकां म्हणी आनी वाक्प्रचारांत दिसलो म्हण अजाप नां. कोंकणी म्हणी आनी वाक्प्रचारांत कावळो तर खूब फ़ावटी येता. मोनजातीवेलें प्रेम, तांचे विशींच्यो समजुती हाचें पडबींब आमकां म्हणींनीं मेळटा. कोंकणींत कावळ्याचेर आदारिल्ल्यो इतल्यो म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात ते पळयल्यार तुमकां अजाप जातलें. अश्यो कांय म्हणी दितां आनिकूय आसतल्यो.

• ‘कावळो करकरलो म्हण पिंपळ पडना’,‘कावळो कोंकारलो म्हण पिंपळ भियेना’, ‘कावळ्या स्रापान गाय (ढोर) मरना’, ‘कावळ्या बोबीन गोरुं मरना’, ह्यो सगळ्यो एकाच अर्थाच्यो म्हणी. वायट मनश्यांनी स्राप घाल्यार बऱ्या मनशांचें वायट जायना. कावळ्याच्या आड्डपाचो हांचेर कांयच परिणाम जायना. कावळ्याच्या आड्डपाक अपशकून मानिनास्तना धीट मनश्यान आपल्या हातांतलें काम प्रयत्न करुन तडीक व्हरुंक जाय.
• ‘कावळो बसूंक आनी खांदी/ताळी मोडूंक’ , कावळो उडलो आनी खांदी मोडली, कावळो उडपाक आनी ताळी पडपाक एक गांठ जाली म्हणून कोणें अशें समजुंचें न्हय की कावळ्यान नेट दिवन ताळी मोडली. तो योगायोग, संस्कृतांत ताका ‘काकतालीय न्याय’ अशें म्हण्टात.
• ‘कावळ्या हातांत दिलो कारभार ताणें हागून भल्लो दरबार’, कावळो मेळटा थंय हागता. तो जागो कसलो तें पळयना. लायकी नाशिल्ल्या मनश्याच्या हातांत कारभार दितगीर कितें जाता हें सांगपी ही म्हण.
• ‘कावळ्या पिलाक उस्तूंक शिकोवंक नाका’, थोड्यांक कांय गजाली आपसुकच येतात. त्यो शिकोवच्यो पडनात हें सांगपी ही म्हण.
• ‘कावळो सगळ्यांचो गू खायत, कावळ्याचो गू कोण खायत?’, कावळो हो सगळ्या जगाचें उश्टें पाश्टें खावपी निचांतलो नीच प्राणी मानतात. ताचेंच उश्टें खावपी नीच प्राणी आसल्याऱ ताची तुळा कोणाकडेन करपाची? जगांत निचापरस चड नीच आसतात. हें सांगपी ही म्हण.
• ‘कावळो दावो गेलो आनी उजवो गेलो सारकोच’, जंय कावळ्याचें अस्तित्वच जर शुभ मानिनात जाल्यार तो कसोय गेलो तर कांयच फरक पडना.

सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751