आधुनिक सिनेसंगीताचो शिल्पकार : अनिल बिस्वास

एक खेप राग आयकून तो मनांत सांठोवन दवरपाची अनिलदा लागीं कळाशी आशिल्ली. ताची स्मरणशक्त खर आशिल्ल्यान लोक ताका ‘श्रुतिधर’ म्हणटाले.

भारतीय चित्रपट संगीताच्या भांगरायुगाचो इतिहास कांय नांवांचो उल्लेख करूंक ना जाल्यार पुराय जावंक शकना. तातूंतलें एक मुखेल नांव - अनिल बिस्वास. शास्त्रीय संगीतांतली शिस्त, लोकसंगीताचो परमळ आनी अस्तंत बंगालांतल्यान सोबीत वाद्यां भारतीय चित्रपट संगीतांत हाडपी अनिल कृष्ण विश्वास ह्या संगीतकाराक हिंदी सिनेसंगीताचो एक मुखेल शिल्पकार मानतात.

अनिलदाचो जल्म 7 जुलय 1914 दिसा तेन्नाच्या बंगालांतल्या बरिसल शारांत जालो. घरांतल्यान संगीताची रुजवण जाली. आवय यामिनी देवी ही गायिका आनी संगीतकार आशिल्ल्यान घरांतलें वातावरण शास्त्रीय रागांनी भरिल्लें आसतालें. बापूय नोकरेक पयस रावतालो देखून ताणें बायलेक संगीताचो सराव करपाचें पुराय स्वातंत्र्य दिल्लें. आवयल्या संगीतमोगाचो अनिलदाच्या मनाचेर प्रभाव पडलो.

चार वर्सां पिरायेर ताणें गावपाक सुरवात केली. एक खेप राग आयकून तो मनांत सांठोवन दवरपाची अनिलदा लागीं कळाशी आशिल्ली. ताची स्मरणशक्त खर आशिल्ल्यान लोक ताका ‘श्रुतिधर’ म्हणटाले. आवय कडल्यान संगीताचें मुळावें शिक्षण घेतले उपरांत ताणें कालीप्रसन्नाट आनी लालमोहन गोस्वामी हांचे कडल्यान शिक्षण घेतलें. पूण तो अमक्याच घराण्याच्या गुरुलो शिष्य म्हूण चवकटीत आडकलो ना. संगीताचो खजिनो मेळटा थंयच्यान तो आत्मसात करतालो.

लोकसंगीत, शास्त्रीय संगीत, गजल, ठुमरी आनी सादारण मनशाच्या जिविताच्यो सुर लेगीत ताणें अभ्यास केलो. ताका संगीताची निमाणी मर्यादा खबर नाशिल्ली; अनिल संगीताक म्हासागर आनी संगीत हो आपलो खरो धर्म मानतालो. चवदाव्या वर्सा सावन संगीत कार्यावळींनी गावपाक सुरवात केली. तबलें वाजोवंक शिकलो तशेंच बालनाट्यांनी अभिनय करतालो. तेन्ना बरिसल गांवांत ब्रिटिश सत्तेआडच्या खर संघर्षात अनिलादान वांटो घेतिल्लो देखून ताच्या शिक्षणांत खूब आडमेळीं आयलीं. 1930 वर्सा ताचो बापूय भायर पडलो. ताच्या एका इश्टान ताका पुलीस ताचो फाटलाव करता अशें सांगलें. तेन्ना ताकतीकेन अनिलदा घरांतल्यान पांच रूपया घेवन भायर सरलो आनी शाळेंत एकठांय सादरीकरण केल्लो बासरी वादक इश्ट पन्नालाल घोष हांच्या घरांत आलाशिरो घेतलो. ताचे कडल्यान मन लावन बासरी वादन शिकलो. पूण ताका नोकरेची गरज आशिल्ली. थंय एका ढाब्यात ताका काम मेळ्ळें. आयदनां घासतना तो व्हडल्या आवाजांत लोकगीतां गायतालो. एक खेप ढाब्यार जेवपाक आयिल्ले जादूगार मनोरंजन सरकार हांणी तागेलें गीत आयकून अनिलाक एका बंगल्यांत व्हेलो. तो बंगालाचे इन्स्पेक्टर जनरलाचो बंगलो आशिल्लो. थंय संगीत सभा भरिल्ली. तांतूंत मनोरंजन सरकारान अनिलदाक लोकगीत गावपाक सांगलें. गीत सोंपलें, रसिकानी ताळयांच्या कडकडाटांत गीत आवडिल्ल्याची पावती दिली.

आपल्या नातवाक संगीत शिकोवपाक इन्स्पेक्टर जनरलान ताका बंगल्यात दवरलो. पूण कांय काळा उपरांत पुलिशेन ताका धरून व्हेलो आनी चार म्हयने बंदखणींत घालो, थंय ताका बरोच बडयलोय बी. सुटके उपरांत ताका मेगाफोन रेकॉर्ड कंपनींत नोकरी मेळ्ळी. थंय गीतांची मांडावळ, गितां रचतना उर्दू भास शिकलो. ख्याल, दादरा, ठुमरी ह्या रागांचेर तागेलो शेक आशिल्लो. उपरांत हिंदुस्तान कंपनींत येतकच ताणें हेरां खातीर संगीत रचलें. ताका एक गीत रचपाचे पांच रुपया मेळटाले. तेन्ना तो सतरा वर्सा पिरायेचो. त्या काळात पांच रूपया हें व्हडलें उत्पन्न. बंगाली कवी काझी नसरुल इस्लाम हांणी अनिल विश्वासाक संगीत रचपाचीं जायतीं कामां दिलीं. 1930 वर्सा कलकत्त्यातली निहार नांवाचे अभिनेत्रीन ताका रंगमहल नाट्य संस्थेंत व्हेलो आनी ताच्या जिविताक नवें मोडण आयलें. गायन, संगीत, कविता आनी अभिनय ह्या कलांची उदरगत करपाची संद मेळ्ळी. 

ह्या काळांत कुंदलाल सहगल, सचिन देव बर्मन ह्या गायक संगीत दिग्दर्शकांची भेट जाली. 1931 त भारतीय सिनेमांचें टॉकित परिवर्तन जालें आनी चित्रपट संगीताचें एक नवें पर्व सुरू जालें. ह्या काळांत अनिल बिश्वासान फिल्म संगीताक गीतां पुरतो न्हय तर कथानकाचो आत्मो केलो. संगीतांत ताणें भावनांक म्हत्व दिलें. गीताचीं उतरां, प्रसंगाची गरज आनी कलाकाराचें चरित्र मतींत दवरून तागेल्या संगीत रचपाचे शैलीन उपरांतच्या जायत्या संगीतकारांक प्रेरणा मेळ्ळी.

अनिल विश्वास हाणें सुमार 95 चित्रपटां खातीर संगीत रचलें. ‘मिलन’, ‘ज्वार भाटा’, ‘लाडली’, ‘अरमान’, ‘अनोखा प्यार’, ‘अर्जू’, ‘छोटी छोटी बातें’, ‘सौतेला भाई’ ह्या चित्रपटांत ताणें केल्लें संगीत आयज लेगीत रसिकांक याद आसा.

शास्त्रीय संगीत आनी लोकसंगीत हांचो खूब प्रभावी उपेग करून ताणें हिंदी फिल्म संगीताक एक वेगळी वळख दिली. ताच्या संगीता वरवीं जायत्या गायकांक मान्यताय मेळ्ळी. मुकेशाल्या काळीज चोळपी आवाजाक योग्य दिका दिवपाक अनिल विश्वासाचो व्हड वांटो आशिल्लो. तलत महमूदाचो मखमली आवाज लोकप्रियतेच्या कळसार व्हरपाकूय ताचें योगदान म्हत्वाचें. लता मंगेशकराच्या आवाजांतली भावना वळखून ताणें जायतीं अमर गितां रचलीं. दूर हटो ऐ दुनिया वालो (किस्मत), दिल जलता है तो जलने दे (पहिली नजर), धीरे धीरे आ रे बादल (किस्मत), ऐ दिल मुझे ऐसी जगह ले चल (आरजू), सीने में सुलगतें हैं अरमां (तराना), राही मतवाले (वारिस) ही तांचीं कांय गाजिल्लीं पदां. 

अनिल विश्वासाचें खाशेलपण म्हणल्यार ताणें चित्रपट संगीतांत वाद्यवृंदाचो उपेग करपाक एक नवी प्रतिश्ठा दिली. जायत्या वाद्यांचें समन्वय करून ताणें संगीताक भव्यताय दिली. भारतीय संस्कृतायेचो जीव हे भव्यतेंत ताणें वचूंक दिलो ना. भारतीय रागदारी, लोक सुर आनी आर्विल्ल्या संगीत रचनांचो सोबीत मेळ ताणें तयार केलो. फिल्म इंडस्ट्रींतल्यान निवृत्त जातकच तो दिल्ली ऑल इंडिया रेडिओचेर कामाक लागलो. बॉम्बे टॉकीजचे देविकाराणीन अनिल विश्वासा कडेन कबलात केली. हे कंपनी वांगडा पयलो चित्रपट ‘किस्मत’. तो गाजलो. बॉम्बे टॉकीजाच्या ‘ज्वार भाटा’ फिल्माचें संगीत अनिलदान रचलें. मुकेश आनी तलत महमूद हांकां गावपाची पयली संद दिली. मुकेशाचें ‘पहेली नजर’ सिनेमांतलें ‘दिल जलता है तो जलने दे’ हें गीत कोणूच विसरचो ना. संगीतकार वसंत देसाय आनी सी. रामचंद्र हे ताका गुरू वरी मानताले. गायन करतना मायक्रोफोना मुखार स्वास कसो धरचो, केन्ना सोडचो, हे सगलें तंत्र अनिलदान शिकयलें अशें लता मंगेशकार सदांच सांगताली.

अनिल बिश्वास एक असो संगीतकार जो भारतीय शास्त्रीय संगीतातल्या तत्वां कडेन तडजोड करपाक न्हयकार दितालो. 1963 ते 1975 मेरेन ताणें ऑल इंडिया रेडिओचेर म्हत्वाची जापसालदारकी सांबाळ्ळी. जवाहरलाल नेहरू विद्यापिठांत संगीत सल्लागार म्हणूनय ताणें काम केलें. राश्ट्रीय संगीताचे संकल्पनेविशीं ताचो खाशेलो मोग आशिल्लो. तागेलें राश्ट्रीय वाद्यवृंद स्थापन करपाचें सपन आशिल्लें, पूण प्रशासकीय अडचणींक लागून तें पुराय जावंक शकलें ना.

दूरदर्शनाचेर ‘हम लोग’, ‘बैसाखी’, ‘फिर वही तलाश’ ह्या सिरियलांक संगीत रचलें. ‘हम लोग’ हें शीर्षक गीत आयज लेगीत जायत्या जाणांक याद आसा.

गजल ह्या संगीत प्रकाराचो ताणें खोलायेन अभ्यास केलो आनी ताची सोबीतकाय ‘गझलेर रंग’ ह्या बंगाली पुस्तकांत सादर केली. 1934 वर्सा न्यू थिएटरचो संगीतकार हिरेन बोस नाटक पळोवपाक आयलो तेन्ना अनिलदाचेर प्रभावित जावन ताका पालवी दिग्दर्शक आनी संगीतकार म्हूण मुंबय हाडलो. पगार 250 रुपया. सुरवेक ताणें संगीतकार अशोक घोष हाचे वांगडा सागर मूवीटोन ह्या चित्रपटांत पालवी संगीतकार म्हूण काम केलें. ताका 1934 वर्सा ‘प्रेमबंधन’ ह्या चित्रपटांत संगीत रचपाची संद मेळ्ळी. जोडयेक संगीतकार झंडे खान आशिल्लो. उपरांत रोखडीच ‘धर्म की देवी’ ह्या सिनेमाचें संगीत रचपाची संद मेळ्ळी. ह्या वेळार अनिल विश्वास फकत 21 वर्सांचो आशिल्लो. ताणें कोलकाता थावन एक ऑर्गन आनी पियानो हाडून मुंबयच्या फिल्म संगीतांत एक वेगळो रंग जोडलो. ल्हवू ल्हवू एक प्रस्थापीत संगीतकार म्हूण नांव जोडपाक लागलो.

भारतीय संगीताच्या मळार ताणें दिल्ल्या योगदाना खातीर ताका जायत्या पुरस्कारांनी भोवमान केलो. भारत सरकार आनी मध्य प्रदेश सरकारानय ताचो भोवमान केलो. अनिल बिस्वास हो फकत संगीतकार न्हय, तर भारतीय फिल्म संगीतांत बदल घडोवन हाडपी त्या काळांतलो कलाकार. ताणें संगीताक फकत मनरिजवणेचें साधन न्हय तर भावनेची भाशा केलें. ताच्या पदांनी संवसारीक पांवड्यार भारतीय संगीताची व्हडविकाय जोडल्या.

अनिल विश्वासाचें लग्न आशालता म्हणल्यार मेहरुनिसा हिचे कडेन जालें, ती अभिनेत्री आनी व्हॅरायटी पिक्चर्साची धनी आशिल्ली. तिचे पसून तांकां तीन पूत आनी एक चली जाली. उपरांत 1954 वर्सा तिणें घटस्फोट घेतलो. 1992 वर्सा आशालता बिश्वास भायर पडली. 1956 वर्सा अनिल विश्वासान मिना कपूरा कडेन लग्न केलें. 1961 वर्सा ताचो पूत प्रदीप विमान अपघातांत भायर पडलो. तांचे पूत अमर- उत्पल हांणी अमिताभ बच्चन हांच्या ‘शहेनशाह’ ह्या सिनेमाचें संगीत रचलें. अनिल बिश्वासाचो 1986 वर्सा संगीत नाटक अकादेमी पुरस्कार दिवन भोवमान केलो. तो 31 मे 2003 दिसा दिल्लींत संवसाराक अंतरलो.

--------------------

सुदिन वि. कुर्डीकार